გაინტერესებს სამხედრო საქმე? ომის პრინციპები

წარმატებული ომის საწარმოებლად ქვეყანამ აუცილებლად უნდა დაიცვას გარკვეული  პრინციპები, რომლებიც უზრუნველყოფენ პოლიტიკური მიზნის მიღწევას ბრძოლის ველზე. აქ ჩამოთვლილი პრინციპები ეფუძნება ისრაელის სამხედრო სისტემას, რომელიც თავისი არსით დასავლურია. ვფიქრობ, სამხედრო საქმით დაინტერესებულებისთვის საინტერესო იქნება მათი გაცნობა და თანამედროვე კონტექსტში გააზრება. ჩამოვთვლი პრინციპებს და მოკლედ ავხსნი მათ:

ომის მიზანი

თავდაპირველად ისაზღვრება ქვეყანის ომში ჩართვის მიზეზი, რა მიზანი ამოძრავებს პოლიტიკურ ხელმძღვანელობას და რა შედეგი უნდა მიიღოს ომის გზით? სულერთია იწყებს შეტევით ოპერაციას მეზობელ ქვეყანაზე (აგრესორი და ოკუპანტია), თუ თავს იცავს აგრესიისგან - მიზანი მკაფიოდ უნდა იყოს ჩამოყალიბებული, ჯარისკაცებამდე და მოქალაქეებამდე გასაგებად დაყვანილი. ყველა ამოცანა, მოქმედება, გაჭირვების ატანა, მსხვერპლის გაღება კონკრეტულ მიზანს უნდა შეესაბამებოდეს და მის ასრულებას ემსახურებოდეს. თუ ომის მიზანი გასაგებად არაა ფორმულირებული, ომში მონაწილეთა მოტივაცია და ხალხის ზოგადი მედეგობა, წინააღმდეგობის უნარი სუსტდება.

მაგ.: უკრაინის სამხედრო მიზანი მიმდინარე ომში არის 1991 წლის საზღვრებამდე გასვლა და ტერიტორიული მთლიანობის სრულად აღდგენა. ეს იცის ყველამ და შეკითხვები არავის უჩნდება. ჯარის ორგანიზაცია, ამოცანები და ხალხის სამობილიზაციო შესაძლებლობები ამ მიზნის ასრულებას ემსახურება. 1921 წლის რუსეთ-საქართველოს ომში რუსეთის მიზანი იყო საქართველოს სრული ოკუპაცია და გასაბჭოება. ხოლო საქართველოს მიზანი წითელი არმიის მოგერიება და დამოუკიდებლობის შენარჩუნება.

თქვენთვის უპასუხეთ ამ თეორიულ შეკითხვას: რა მიზანი შეიძლება ამოძრავებდეს საქართველოს? რა მიზნის გარშემო უნდა შეიკრას როგორც ჯარი, ასევე საზოგადოება? რისთვის ღირს მსხვერპლის გაღება?

საბრძოლო სულისკვეთება

ომის დროს შეიარაღებულ ძალების წევრებს ეძლევათ კანონიერი უფლება მოკლან სხვა ადამიანები და თავადაც მზად უნდა იყონ სიკვდილისთვის. ამ დროს გასაგები პასუხი უნდა არსებობდეს მარტივ შეკითხვაზე: რატომ ვრისკავ სიცოცხლეს და რატომ უნდა მოვკლა სხვა ადამიანი? თუ ჯარისკაცი მზად არაა მოწინააღმდეგის მოსაკლავად, მას სერიოზული პრობლემა აქვს, რადგან სიკვდილი ომის ხელოვნების განუყოფელი და ორგანული ნაწილია. იაპონური გაგებით: "ვინც ფორმა ჩაიცვა უკვე მოკვდა". მტრის მოკვლის და საკუთარი სიკვდილისთვის მზაობა ჯარისკაცის მომზადების საფუძველია, რადგან ჯარისკაცი სახელმწიფოს მიერ მომზადებული "ლიცენზირებული მკვლელია". საბრძოლო სულისკვეთება სამი შემადგენელით ყალიბდება:

ა). შინაგანი მოტივაცია: მოწინააღმდეგის მოკვლის და საკუთარი სიკვდილისთვის მზაობა

ბ). სამხედრო საქმის ცოდნა 

გ). ფიზიკური მომზადება 

ამ სამიდან რომელიმეს გამოკლებით მებრძოლი უსარგებლო ხდება. თუ მოტივირებული ხარ იომო და კარგ ფიზიკურ ფორმაში იმყოფები, მაგრამ სამხედრო ცოდნა არ გაგაჩნია, შეტაკების დროს სულისკვეთება შეიძლება 0 -მდე დაგივარდეს. თუ კარგად იცი სამხედრო საქმე, 4 წელია მსახურობ, ფიზკურადაც კარგად ხარ მომზადებული, მაგრამ რაღაც მიზეზების გამო თუ არ ესვრი მოწინააღმდეგის ჯარისკაცებს, შენი საბრძოლო სულისკვეთება და ეფექტურობა ასევე 0-ზეა.

მაგ.: უკრაინის ომში ერთერთი ყველაზე მოტივირებული რუსული დანაყოფი კსკ "ვაგნერი" აღმოჩნდა, რომელიც სისხლის სამართლის დამნაშავეებითაა დაკომპლექტებული და მათი საბრძოლო სულისკვეთება ამოცანის წარმატების ასრულების შემთხვევაში დანაშაულის გამოსყიდვას, ნასამართლეობის მოხსნას და სახლში გაშვებას ეფუძნება. ეს ადამიანები  საკუთარი პირადი თავისუფლებისთვის კლავენ სხვას და არ აინტერესებთ ომის პოლიტიკური  მიზანი. 

უკრაინის ჯარის საბრძოლო სულისკვეთება მარტივ მოცემულობას ეფუძნება: დამარცხების შემთხვევაში "უკრაინა" - როგორც მოვლენა შეწყვეტს არსებობას, როგორც სახელმწიფო, ასევე ხალხი. რუსეთმა ღიად განაცხადა ამ ომის მიზანი: დემილიტარიზაცია (უკრაინის სახელმწიფოს მოსპობა) და დენაციფიკაცია (უკრაინელი ერის მოსპობა). რუსებს  მიაჩნიათ რომ "უკრაინელი" ეთნიკურად იგივე რუსია, რომელსაც "უკრაინელი" დასავლეთმა უწოდა და დაგეშა საკუთარი სამშობოლოს, ანუ რუსეთის წინააღმდეგ. ამ მოცემულობაში უკრაინელების  გადარჩენის ერთადერთი შანსი სასტიკი ბრძოლაა ყველა შესაძლო საშუალებით.

ჩვენს შემთხვევაში რას უნდა ეფუძნებოდეს მოწინააღმდეგის მოკვლის და საკუთარი სიცოცხლის გაწირვის მოტივაცია? რა არის დასაცავი იარაღით?

ინიციატივა და აგრესიულობა

ომში უპირატესობა აქვს შემტევ მხარეს, რადგან თავად ირჩევს რას, როდის, როგორ და სად შეუტიოს. დაცვაში მყოფი ცდილობს გადაეწყოს შეტევის მოგერიებაზე და პროცესში  აუცილებლად უნდა გადავიდეს კონტრშეტევაზე ინიციატივის საკუთარ ხელში ასაღებად, თუ ამას ვერ მოახერხებს, განუწყვეტელ თავდაცვაში მყოფი გარანტირებულად დამარცხდება. ეს დაგვემართა 1921 წელს, როცა საკმარისი იარაღის და მატერიალური საშუალებების არქონის გამო მუდმივად თავდაცვაში ვიყავით და მოწინააღმდეგე სრულად ფლობდა ინიციატივას ბრძოლის ველზე (იგივე შეემთხვათ სომხებს 2020 წელს, ყარაბაღის მეორე  ომში). კვინიტაძემ სპეციალურად დახია უკან ფრონტი მუხათგვერდისკენ, რათა ეხლანდელი დიდი დიღმის და ავჭალის ღია მონაკვეთზე გადასულიყო კონტრშეტევაზე, გაენადგურებინა მტერი და უკან შეჭრილიყო თბილისში, ანუ ინიციატივის აღებას ფრონტის მკვეთრად დამოკლებით (ლილო-ფონიჭალა-კოჯორი იცვლებოდა დიღომი-ავჭალაზე), ძალების კონცენტრაციით, მოდუნებული მტრის გამოტყუებით და ძლიერი კონტრშეტევით აპირებდა. თუ კონტრდარტყმა წარმატებული აღმოჩნდებოდა, ინიციატივა ჩვენს ხელში გადმოვიდოდა და ბრძოლის ველზე პირობების კარნახს უკვე ქართული სარდლობა დაიწყებდა და ამჯერად რუსებს მოუწევდათ გადაწყობა. საინტერესოა აღინიშნოს რომ ჯარმა ვერ გაიგო (არ იყო დაყვანილი პირად შემადგენლობამდე) მთავარსარდლის ჩანაფიქრი, ომის მიზანი დაიკარგა და თბილისის მოულოდნელი  მიტოვების გამო ხალხი დემორალიზდა, აღარ ემორჩილებოდა ბრძანებებს და მოსაწესრიგებელი გახდა სწრაფი უკანდახევით.

კვინიტაძემ იგივე ოპერაციის ჩატარება სცადა ოსიაურთან, სადაც ჯარი დალაგდა, მაგრამ კონტრშტევა წარუმატებლი აღმოჩნდა და ომის ბედიც ხაშურის მისადგომებთან გადაწყდა. შეტევაზე გადასული ჯარის ნაწილს აღარ სჯეროდა გამარჯვების და ბრძოლიდან თვითნებურად გავიდა. ომის მიზანი დაკარგული იყო და პირადი შემადგენლობის აგრესიის დონე დაბალი. მართვის შესანარჩუნებლად ათეულობით ჯარისკაცი დაიხვრიტა რიკოთის უღელტეხილზე.

2022 წლის ომის პირველ ფაზაში რუსეთი ფლობდა ინიციატივას, წარმატებით უტევდა და მანევრირებდა, თუმცა უკრაინელებმა ჯერ ფრონტის დასტაბილურება შეძლეს, შემდეგ ინიციატივა გამოგლიჯეს რუსებს და თავად გადავიდნენ წარმატებულ და ძალიან აგრესიულ  კონტრშეტევაზე, რათა აესრულებინათ ომის მიზანი: 1991 წლის საზღვრებთან გასვლა. რუსეთი ცდილობს ახალ რეალობაზე გადაეწყოს და ეცდება 2023 წლის პირველ ნახევარში ისევ აიღოს ინიციატივა თავის ხელში დიდი შეტევის დაწყებით.

როგორ უნდა დაეუფლოს ინიციატივას საქართველო რუსეთთან ომში? 

ა). ქვეყანა უნდა გადაეწყოს ტოტალურ წინააღმდეგობასა და ძალების (ადამიანური, ეკონომიური) სრულ მობილიზაციაზე.

ბ). რეორგანიზბულ ჯარს უნდა შეეძლოს დაუყოვნებელი ადექვატური წინააღმდეგობის გაწევა საოკუპაციო ხაზიდან მოყოლებული და ომის დროს მინ. 100.000 მებრძოლზე უნდა ავიდეს.

გ). სიმეტრიული და ასიმეტრიული (დივერსიული მოქმედება) მეთოდების გამოყენებით, შეტევის შეფერხების  პირობებში კონტრშეტევისთვის საჭირო ძალები მზად უნდა იყონ და საჭირო დროს ჩაერთონ. ჩემი აზრით დიდი შეცდომა იქნება მხოლოდ თავდაცვითი  ოპერაციებისთვის მომზადება და "სხვის ხელებში ყურება", რადგან დამარცხებით  დასრულდება. ჩვენი მიზანი არა ომის გაწელვა ("ეგებ ამასობაში ვინმე დაგვეხმაროს" - ამ დროს მსხვერპლი გაიზრდება და შედეგი იქნება დამარცხება), არამედ ამ ომში გამარჯვება უნდა იყოს, ანუ მტერს უნდა ჩავუშლოთ პოლიტიკური მიზნების მიღწევა, რაც მონდომების შემთხვევაში სავსებით შეგვიძლია. თუ მთელი ერი არ დაირაზმება სამშობლოს დასაცავად დახმარებასაც არავინ გაგვიწევს. უკრაინელებს რომ არ ეომათ ვინმე დაეხმარებოდა და აიტკიებდა აუტკივარ თავს? ოპერატიულ სივრცეზე (ანუ ტერიტორიის ფართობზე) ქვემოთ ვისაუბრებ.

იმპულსის შენარჩუნება

როცა შეტევა მოგერიებულია და ჯარი კონტრშეტევაზე გადადის, წარმატების განვითარება დამოკიდებულია საკმარისი რეზერვზე. მაგ.: 1918 წლის 19 დეკემბერს კატარინენფელდის ბრძოლის დროს სახალხო გვარდიამ ჯერ შეაჩერა მტრის შეტევა უშუალოდ დასახლებაში, შემდეგ კონტრშეტევაზე გადავიდა და როდესაც მტერმა მიატოვა მანამდე აღებული არტილერიის პოზიციები, გენერალმა ს. ახმეტელაშვილმა ბრძოლაში ჩართო ქ. ჩოლოყაშვილის ცხენოსანი რაზმი, რითაც  შეინარჩუნა იმპულსი, მოწინააღმდეგე შორს განდევნა, დაატყვევეს სომხების ბატალიონის მეთაური და ფრონტის ამ მონაკვეთზე ინიციატივას სრულად დავეუფლეთ.

2022 წელს მარიუპოლის დაცვის დროს აზოვის პოლკი რამდენჯერმე გადავიდა ლოკალურ  კონტრშეტევაზე და უკუაგდო მტერი, მაგრამ სარეზერვო ძალის არქონის გამო იმპულსის შენარჩუნება გამორიცხული იყო და საწყის პოზიციებზე ბრუნდებოდნენ.

1921 წლის ომისას კვინიტაძის განკარგულებაში 10-12.000 მებრძოლი იყო, რომლებიც პოზიციებზე გაანაწილეს. რეზერვში მხოლოდ 800 ჯარისკაცი იმყოფებოდა. ამ ძალებით, წარმატებული ლოკალური კონტრშეტევების ფონზეც (მაგ.: კოჯორის მასივის აღება, რეიდი ვაშლოვანზე, ფონიჭალის ბრძოლა) კი იმპულსის შენარჩუნება და წარმატების განვითარება შეუძლებელი იყო, კვინიტაძეს დამატებით 5-6.000 ჯარისკაცი რომ ყოლოდა ინიციატივას გამოგლეჯდა ბოლშევიკებს და თბილისის ოპერაცია სხვანაირი შედეგით დასრულდებოდა. 

ჯარის როდენობას ყოველთვის ჰქონდა და აქვს აზრი. "მცირე და მობილური" ჯარით საპოლიციო ოპერაციებს თუ ჩატარდება. წარმატებული სიმეტრიული ომის წარმოება შეუძლებელია, თუ მოწინააღმდეგეც "მცირე და მობილური" არაა და ასეთი ჩვენს გარშემო არავინაა.

შეცდომაში შეყვანა

ომი მოტყუების ხელოვნებაა და აქედან გამომდინარე მტრის შეცდომაში შეყვანა წარმატების წინაპირობაა. ეს უნდა მოხდეს როგორ სტრატეგიულ დონეზე, ასევე აისახოს ტაქტიკურ რგოლშიც. რაც უფრო მეტ მოულოდნელობას წააწყდება მტერი, მით უფრო  გაიოლდება მოქმედება. ეს მეთოდი კარგად იცოდა აღმაშენებელმა, ჯერ ტყიან მასივში შეიტყუა აღმატებული მოწინააღმდეგე, შემდეგ 200 მებრძოლის მოულოდნელი გამოყენებით ისე არია მტრის ძალა, დაწყობა აღარ დააცალა და აგრესიული კონტრშეტევით დაამარცხა.

მაგ.: რუსებმა ვერ გათვალეს უკრაინელების მედეგობის დონე, კიევის აღებას და ომის ძირითადი ფაზის დასრულებას 1 კვირაში ვარაუდობდნენ, ამიტომ მობილიზაციის გარეშე, ხელთ არსებული ძალებით დაიწყეს თავისი არსით საპოლიციო ოპერაცია, უკრაინის ჯარის სწრაფი დანებების შემდეგ შემსრულებელი ძირითადი ძალა შსს-ს როსგვარდია და ფსბ (უშიშროება) უნდა ყოფილიყო წინააღმდეგობის ცალკეული კერების და პარტიზანების სადევნად. დიდი ალბათობით, ამ აზრის ჩამოყალიბებას ხელს უწყობდნენ უკრაინული სპეცსამსახურები, რუსების გასაგონად იგივეს იმეორებდნენ დასავლელი ანალიტიკოსებიც. რეალობა საპირისპირო აღმოჩნდა, რამაც ძალიან სერიოზული პრობლემები შეუქმნა რუსეთის ხელმძღვანელობას, ისინი ჩათრეულები აღმოჩდნენ სულ სხვა ტიპის სამხედრო კონფლიქტში, რისთვისაც მზად არ იყვნენ (არც დასავლეთის ქვეყნები იყვნენ მზად). თუ რუსები თავიდანვე ფართომასშტაბიან ომს დაიწყებდნენ, სიტუაცია სხვანაირად განვითარდებოდა.

ლოჯისტიკის ორგანიზება 

ომის დროს ყველაფერი ეფუძნება მატერიალური რესურსების საჭირო რაოდენობას, დროული მომარაგების და საბრძოლო უზრუნველყოფის სწორად დაორგანიზებას. როგორც ერთმა ოფიცერმა თქვა: "მოყვარულები ტაქტიკით ინტერესდებიან და პროფესიონალები ლოჯისტიკით". ლოჯისტიკა განსაზღვრავს შესაძლებლობებს და შედეგებს. თუ დანაყოფებს არ ექნებათ: საწვავი, ამუნიცია, საჭირო ხარისხიანი ეკიპირება, საკვები და სამედიცინო უზრუნველყოფა, პირადი შემადგენლობის მორალური მდგომარეობა და საბრძოლო სულისკვეთება სწრაფად გაუარესდება. თუ უხარისხო ფეხსაცმლის გამო ფეხები მოგეყინება, ან ხუთი დღე მშიერი იქნები, ან ვაზნები/ჭურვები აღარ გექნება, როგორ უნდა იბრძოლო?

მაგ.: 1921 წლის ომში ქართული ჯარის დაახლ. 120 ქვემეხიდან მოქმედებდა ნახევარი, რადგან დანარჩენებისთვის ჭურვები არ იყო. 2022 წლის ბოლოს რუსეთის არმია თითქმის აღარ იყენებს 122 მმ კალიბრის არტილერიას, რადგან ჭურვების მარაგი მინიმუმზე დავიდა. სამედიცინო უზრუნველყოფაც ძალიან დაბალ დონეზე იყო (ერთი წლის თავზე ცოტათი გამოკეთდა სიტუაცია), რის გამოც ბევრი დაჭრილი კვდებოდა და ა.შ.

ცენტრალიზებული მართვის გამო რუსული საწყობები არასწორად იყო განთავსებული და  განუწყვეტლივ ხვდებოდნენ დაბომბის ქვეშ. ეს ფაქტორები დიდ გავლენას ახდენენ ჯარისკაცების მორალურ მდგომარეობაზე, ამიტომ ნორმალურ სამხედრო სისტემებში ლოჯისტიკა მთავარი თემა და ზრუნვის უპირველესი საგანია.

ზურგის დაცვა 

ომის დროს ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს მომარაგების გზების და საწყობების საიმედო დაცვას. მაგ.: ქალაქ სუმს რუსებმა შემოუარეს, მაგრამ მომარაგების გზები დაუგრძელდათ, ადგილობრივმა უკრაინულმა ტერიტორიულმა დაცვამ (ტერდაცვა) მოახერხა მათი მომარაგების მოშლა, რამაც რუსების წინსვლა ჯერ შეაჩერა და ბოლოს უკანდახევაც გამოიწვია, რათა ახლოს მისულიყვნენ მომარაგებასთან და ჯავშანტექნიკის მიტოვება არ დაჭირვებოდათ როგორც ეს იზუმში მოხდა.

უკიდურესად დიდი მნიშვნელობა აქვს საწყობების გაშლას, ანუ არ შეიძლება დიდი რაოდენობით მარაგების თავმოყრა 2-3 ლოკაციაზე და ჰაერსაწინააღმდეგო ეშელონირებულ დაცვას. მაგ.: ომის პირველ დღეს ქ. ხერსონთან უკრაინელების მომარაგების კოლონას დაბალი სიმაღლიდან დაუსჯელად ანადგურებდა რუსული Mi-24 ტრასაზე, რადგან ხელის ჰაერსაწინააღმდეგო კომპლექსი არავის არ ჰქონდა. კოლონა დაცული არ იყო.

დიდ საწყობებს სარაკეტო დარტყმებით გამოიყვანენ მწყობრიდან, საშუალო და მცირე საწყობების განადგურება გაცილებით რთული ამოცანაა. გარდა ამისა, დაშორების გამო მატერიალის მოქმედ ჯარამდე მიტანაც რთული იქნება. საქართველო პატარა ქვეყანაა და ბრძოლის ინტენსიობა ჩვენთან გაცილებით მაღალი იქნება ვიდრე უკრაინაშია. ამიტომ ყველა სამხედრო რაიონს თავისი საწყობები უნდა ჰქონდეს და ხიდების ჩანგრევაც უნდა იყოს გათვალისწინებული მათი განთავსებისას. მოკლედ: დაუშვებელია მსხვილი საწყობების მოწყობა, თბილისის მომარაგება თელავიდან, ან ქუთაისის ხაშურიდან და პირიქით. ყველა სამხედრო რაიონი ავტონომიური უნდა იყოს რაც შეიძლება დიდი ხნის განმავლობაში.

საკუთარი ძალების სწორი რეალიზაცია

აქ პირდაპირ მაგალითზე შეიძლება გადავიდეთ, ყველაზე მოტივირებული მოიერიშე  რუსული ძალა, ანუ ვაგნერი თვეებია უტევს 4-5 კილომეტრიან ქალაქ ბახმუტს და დიდი დანაკარგების ფასად ძალიან ნელა მიდის წინ. სადესანტო ჯარების ყველაზე მომზადებული ნაწილები კიევზე შეტევის დროს განადგურდნენ. ესაა ძალების სტრატეგიულ დონეზე არასწორი რეალიზაციის ნიმუში.

რაც შეეხება ტაქტიკურ დონეს, მაგ.: მსუბუქად შეჯავშნული მანქანებით შესაძლებელია სწრაფი შეჭრის და რეიდების მოწყობა, შეცდომა იქნებოდა სანგარში მათი განთავსება და საცეცხლე წერტად გამოყენება. უკრაინელები ძალიან კარგად იყენებენ HIMARS -ის სარაკეტო დანადგარებს და უშენენ საწყობებს, შტაბებს, ხიდებს, ყაზარმებს. ამ რაკეტების გახარჯვა წინა ხაზზე მყოფ გაფანტულ ქვეითებზე ძალის არასწორი რეალიზაცია იქნებოდა.

რუსები ძალიან დიდი როდენობით იყენებდნენ საარტილერიო ჭურვებს, ხანდახან დღეში 50.000 ერთეულს ისროდნენ, რამაც მათი მარაგების სწრაფი დაცლა გამოიწვია და ამ ეტაპზე რუსული მრეწველობა არაა მზად შეავსოს დიდი დანაკარგი. სწორი რეალიზაციის შემთხვევაში ეს პრობლემა არ დადგებოდა.

მეთაური უშუალოდ ბრძოლის ველზეც სწორად უნდა იყენებდეს ხელთ არსებულ საშუალებებს. 1921 წლის 24 თებერვალს ეხლანდელ თბილისის აეროპორტთან რუსებმა შეტევაში ჩართეს 3 ტანკი Mk-IV რომლებმაც გაარღვიეს ქვეითების ხაზი და ორხევისკენ დაიძრნენ. სექტორის მეთაური არტემ ჯიჯიხია არ დაიბნა, რეზერვში მყოფი რამდენიმე 76 მმ ჰაუბიცა შეაგება ტანკებს და მათი ცეცხლის ქვეშ აიძულა უკანდახევა, რა დროსაც ერთი ტანკი ხევში გადავარდა და გარღვევა ლიკვიდირებული იქნა.

ძალისხმევის (ძალის) კონცენტრაცია

მეთაურებს უნდა შეეძლოთ არსებული საშუალებების სწორად კონცენტრაცია და "მუშტის ეფექტის" შექმნა. საუბარია პირველ რიგში საცეცხლე ძალის თავმოყრაზე. 1943 წელს საბჭოთა არტილერიის 70% კურსკის რკალზე იმყოფებოდა, ეს დაჯგუფება ფრონტის სხვა უბნების დასუსტების ხარჯზე გაძლიერდა, რადგან მტრის სტრატეგიული სატანკო იერიში კურსკის რკალზე იყო მოსალოდნელი. ამ არტილერიამ გადამწყვეტი როლი შეასრულა გერმანელების შეკავებასა და უკუგდებაში.

1920 წლის ცხინვალის შტურმის დროს კვინიტაძეს სთხოვეს 1 ბატალიონის გადასროლა საჩხერის მიმართულებით, რადგან იქ ჩვენი ძალები ცოტა იყო. გენერალმა უპასუხა რომ ცხინვალის ორი მიმართულებიდან გარემოცვით ოსები ქალაქიდანაც გაიქცეოდნენ და საჩხერე რომც აეღოთ ვერ შეინარჩუნებდნენ, ამიტომ ძალის კონცენტრაცია მხოლოდ  ცხინვალზე მოხდებოდა და შემტევ დაჯგუფებას არ დაასუსტებდა. მისი ვარაუდი სრულად გამართლდა, მოწინააღმდეგე ალყის საფრთხის გამო ქალაქიდან გაიქცა და სულაც გადაიხვეწა რუსეთში. საჩხერისკენ არც გაუხედიათ.

სიმარტივე, მეთაურების მოქნილობა და ამოცანით მართვა

ომი არის ხელოვნება და არა ზუსტი მეცნიერება. ბრძოლის ველზე სიტუაცია ძალიან ხშირად იცვლება, მოვლენების პროგნოზირება შეუძლებელია, ხანდახან მეთაურმა გადაწყვეტილება წამებში უნდა მიიღოს და ქაოსის დროს ამოცანა უნდა შეასრულოს. ამ დროს ბრძანება უნდა იყოს გასაგები, მკაფიო და მოკლე.

მაგ.: საცეცხლე ბარათების სწორად შევსება, დეტალური ბიუროკრატიული პროცედურები ხელს უშლის დანაყოფის სიტუაციურ მართვას. ბიუროკრატია მორგებული უნდა იყოს ბრძოლის ველს და მეთაურს არ უნდა აფერხებდეს. ასევე დაუშვებელია ისედაც სტრესში მყოფი რიგითი შემადგენლობის შეწუხება და გაღიზიანება უაზრო შეზღუდვებით და წესებით: წვერის გაპარსვის მოთხოვნით საველე პირობებში, ფორმის ტარების წესების დაცვის მოთხოვნით და ა.შ.

მეთაური უნდა იყოს მოქნილი და თუ ამოცანას ვერ ასრულებს ბრძოლის ველზე, რეალობიდან გამომდინარე უნდა ეცადოს სხვანაირად შესრულებას, დამოუკიდებლად უნდა შეეძლოს გადაწყვეტილების მიღება და ინიციატივის გამოჩენა. ამოცანის ფარგლებში მის მიერ მიღებული გადაწყვეტილების ჩარჩო უნდა იყოს ფართო.

საბჭოთა სისტემა მკაცრ ვერტიკალზეა აგებული, ბრძანება ზემოდან ქვემოთ ჩამოდის (დანაყოფი ცენტრალიზებულად იმართება) და უცვლელად უნდა შესრულდეს. მაგ.: დასახლება N რუსებმა უნდა აიღონ შტურმით, გენერლის მიერ რუკაზე შესაბამისი წითელი ხაზია დატანილი. ბრძანების ასასრულებლად საარტილერიო დარტყმის შემდეგ ტანკები და ქვეითები იწყებენ იერიშს წითელი ხაზის მიმართულებით და ეს შეტევები შეიძლება გაგრძელდეს ... თვეობით! ბახმუტზე შეტევა რუსებმა დაიწყეს 2022 წლის 1 გვისტოს (5 თვის წინ) და 150 დღეა ერთსა და იმავეს აკეთებენ. ხანდახან ასეთ დაჟინებას შედეგი მოაქვს და შეიძლება ბახმუტი აიღონ კიდეც, მაგრამ რის ფასად? უამრავი მოტივრებული მოიერიშე კვდება, ტექნიკა ნადგურდება და ა.შ. ხოლო ბახმუტის შემდეგ მასზე გაცილებით დიდი ქალაქი კრამატორსკია რუკაზე. ამოუწურავი რესურსების პირობებში ეს ტაქტიკა შეიძლება სწორიცაა, მაგრამ რუსეთის რესურსები ამოუწურავი არაა.

გენერალი ვერ ხედავს რა ხდება წინა ხაზზე, იქ მოქმედებენ ბატალიონის, ასეულის და  ოცეულის მეთაურები და ჯარისკაცები. მათ უნდა შეეძლოთ რეალობიდან გამომდინარე ამოცანის სხვანაირად, დამოუკიდებლად შესრულება. თუ ამოცანაა მაგალითად: სიმაღლის აღება, მოიერიშე ჯგუფის მეთაური თავად უნდა წყვეტდეს როგორ და რა ძალებით შეუტევს. ასეთ დელეგირებას "ამოცანით მართვა" ეწოდება და ცენტრალიზებული, დეტალური მართვის საწინააღმდეგო მიდგომაა. ამოცანით მართვის განხორციელება შესაძლებელია მხოლოდ იქ, სადაც მეთაურები იჩენენ ინიციატივას, მზად არიან პასუხისმგებლობის ასაღებად, ენდობიან ერთმანეთის და დაქვემდებარებული ჯარისკაცების კომპეტენციას და მორალს. სამხედრო საქმის ცოდნის და ერთმანეთის ნდობის გარეშე "ამოცანით მართვა" შეუძლებელია.

ტერიტორიის სიღრმე და რეზერვი 

ტერიტორიის მოცულობას და რელიეფს ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს ომის დროს. უკრაინა დიდი ქვეყანაა, საკმარისი სიღრმე აქვს ბევრი მდინარით, შეუძლებელია ერთ კვირაში წელში გატეხო ამხელა ქვეყანა. რუსეთი კიდევ უფრო დიდი ქვეყანაა და წყნარად შეუძლია მოამზადოს რეზერვები ურალში, მაშინ როცა უკრაინის სასწავლო ცენტრები საცეცხლე ზემოქმედების ქვეშ არიან.

ისრაელი მოცულობით პატარა ქვეყანაა (კახეთზე ორჯერ დიდი) რომელსაც ბუნებრივი დაბრკოლებები (მთები, დიდი მდინარეები) არ გააჩნია, ამიტომ მათი დოქტრინა საფრთხის შემთხვევაში სწრაფ მობილიზაციას და ომის მტრის ტერიტორიაზე დაუყოვნებლივ  გადატანას უშვებს, რათა მოიგონ სივრცე.

საქართველოს ასეთი დარტყმის შესაძლებლობა არა აქვს, ჩვენ რადიკალურად სხვა გეოპოლიტიკურ მდგომარეობაში ვართ, ამიტომ მზად უნდა ვიყოთ საზღვარზე და საოკუპაციო ხაზთან დაუყოვნებელი წინააღმდეგობისთვის, ძირითადად ტერიტორიული დაცვის (Local Defence Unit) სამოხალისეო დანაყოფებით, რომლებიც ადგილობრივი მაცხოვრებლებით იქნებიან დაკომპლექტებულები და უმეთაურებენ ლოკალური  ამოცანების შესაბამისად სპეციალურად მომზადებული მეთაურები. LDU -ს რაზმებით მთელი საქართველო უნდა დაიფაროს, ეს ფორმაცია არ არის "საარმიო რეზერვი"  მისი  კლასიკური გაგებით (რეგულარულ ჯართან თავსებადი და დანაკარგის შემავსებელი), ამ დანაყოფებს ცალკე ამოცანები უნდა ჰქონდეთ ერთიანი ჩანაფიქრის და გეგმის ფარგლებში. 

არმიის რეზერვი (ცოცხალი ძალის, ტექნიკის, არტილერიის) არის წარმატების გასაღები. სტრატეგიულ დონეზე კონტრშეტევაზე გადადიან სწორედ რეზერვში მყოფი დანაყოფები. თუ რეზერვი არასაკმარისია და მშვიდობის დროს არსებული რეგულარული ჯარის დანაკარგებს ძლივს ავსებს, ომი წაგებულია. ამასთან, აუცილებელია წინა ხაზზე მყოფი ჯარისკაცების პერიოდული შეცვლა (როტაცია) და დასვენება. უხეშად რომ ვთქვათ: ბატალიონის ორი ასეული თუ წინა ხაზზეა, მესამე ზურგშია განლაგებული და ცვლიან ერთმანეთს. მაგ.: უკრაინის 93-ე მექნიზირებული ბრიგადა იცავდა ქ. სოლედარს, დეკემბერში ბრიგადა სრულად გაიყვანეს დასასვენებლად. მათი პოზიციები 128-ე ბრიგადამ დაიკავა. როტაციის და შვებულებაში ხალხის გაშვების გარეშე შეუძლებელია სიმეტრიული ომის ხანგრძლივად წარმოება.

ლეგიტიმაცია და ჯარის მოქმედების თავისუფლება

გაეროს წესებით დაუშვებელია შესაბამისი უფლების გარეშე სხვა ქვეყანაში ჯარით შეჭრა და მისი ოკუპაცია. თუ ქვეყანა თავს იცავს სხვა ქვეყნის ჯარის არალეგიტიმური შემოჭრისგან, მისი ომი სამართლიანია. საქართველო არ აპირებს მეზობელ ქვეყნებზე თავდასხმას და ოკუპანტ სახელმწიფოდ ქცევას. ჩვენ სრული უფლება გვაქვს დავიცვათ საკუთარი მიწა და ტერიტორიული მთლიანობა, ამიტომ ჩვენი ომი სამართლიანია!

ომის დროს, "ტოტალური წინააღმდეგობის" კონცეპციის ფარგლებში ადგილობრივი ხელისუფლება უნდა დაემორჩილოს სამხედრო მმართველობას და ჯარს სრული კარტ ბლანში უნდა მიეცეს "მოკლას მოწინააღმდეგე". მაგ.: 1918 წელს ბორჩალოს მაზრის სამხედრო გუბერნატორად დაინიშნა გენერალი გ. წულუკიძე, ხოლო შავი ზღვისპირეთის რაიონის გენერალი გ. მაზნიაშვილი გახდა, მათ დაექვემდებარა როგორც სამოქალაქო, ასევე ძალოვანი სტრუქტურები, რამაც ოკუპაციისგან იხსნა ეს ტერიტორიები.

სტატია მომზადდა ისრაელის თავდაცვის ძალების ოფიცრის იიგალ ლევინის ვიდეოს საფუძველზე, რომელიც ეყრდნობა ისრაელის თავდაცვის ძალების ოფიციალური ჟურნალ "მაარაჰოტ"-ის სტატიას "ომის პრინციპები"

Игаль Левин. Израильские принципы войны в Украине

სომხეთის დამარცხების მიზეზები | 2020 წლის ომი

მოკლედ ჩამოვწერე იმ მიზეზების უმეტესობა, რის გამოც - ჩემი სუბიექტური აზრით, დამარცხდა სომხეთი ყარაბაღის მეორე ომში.

მიზეზი N1: რუსეთზე სრული მინდობა და დაიმედება

 

როდესაც პატარა ქვეყანა სრულად და ბრმად ენდობა თავის დიდ მოკავშირეს, ხშირად ეს ნდობა ცუდად შემოუტრიალდება ხოლმე, რადგან ცვლად გარემოში და დინამიურ პოლიტიკური პროცესში "დიდ ბიჭებს" შორის, ხურდაში ყვება "პატარა ბიჭის" ინტერესი, რომელიც მისთვისაა მნიშვნელოვანი, ხოლო "დიდი ბიჭებისთვის" - დიდი თამაშის კონტექსტში, უმნიშვნელოა. ყარაბაღის ომი წინა აზიაში რუსეთ-თურქეთის დიდი თამაშის (ეს ქვეყნები ასეთ დიდ თამაშებს სხვა დიდ ქვეყნებთანაც აწარმოებენ) ერთი სეგმენტია, საჭადრაკო დაფის მხოლოდ ერთი უჯრედი, რომელზეც რაღაცეები შეგიძლია "გაწიო-გამოწიო". მერე რა რომ სომხების და აზერბაიჯანელებისთვის ყარაბაღის თემა უკიდურესად მნიშვნელოვანია, ეს დიდი თამაშის ლოგიკას არ ცვლის და რომელი პატარა ქვეყანაც ზუსტად აუღებს ალღოს "დიდი ბიჭების" თამაშის ცვლად წესებს და კარგად აყვება ტალღას, ის გამოვა გამარჯვებული. აზერბაიჯანმა მოახერხა, სომხეთმა ვერა. რაც შეეხება სამხედრო შემადგენელს:

რუსეთის ხელმძღვანელობამ განზრახ ჩამოაყალიბა სომხეთში ისეთი სამხედრო სისტემა, რომელიც რუსეთის პირდაპირი ჩართულობის გარეშე ვერ იმუშავებდა. სომხებს ეს მომენტი გამოეპარათ და 90-იანი წლების გამარჯვების ეიფორიაში იყვნენ 2020 წლის ოქტომბრამდე (ამაზე ქვემოთ) და სამხედრო აზროვნებაც 90-იან წლებში ჩაურჩათ!

არის მეორე, მცდარი აზრიც, რომ რახან ფაშინიანი "სოროსის ლეკვია" (ეს საიდან მოიტანეს არ ვიცი, უფრო სწორედ ვიცი, მაგრამ იმდენად უმნიშვნელოა, აქ გაშლა არ ღირს), ამიტომ დაისაჯა და არ დაეხმარა რუსეთი.

ძირითადი მიზეზი დასახელებულია და ქვემოთ მოყვანილი ყველა დანარჩენი დეტალი მისგან გამომდინარეობს.

 

მიზეზი N2: ჩარჩენა 90-იან წლებში

 

სომხები არ უშვებდნენ ყარაბაღის დაკარგვის ალბათობას, ეს საკითხი მოგვარებული და გადაწყვეტილი ეგონათ, მათ უკან ხომ უძლეველი რუსეთი იდგა? ითვლებოდა რომ აზერბაიჯანის არმია ვერ შეძლებდა სომხეთის დამარცხებას. მაგ.: იმდენად დაუჯერებელი იყო ქ. შუშის აღება, რომ სომხები სამხედრო-პატრიოტულ პორტალზე მეკამათებოდნენ, ქალაქის დაცემის შემდეგაც მიაჩნდათ რომ Fake News გავრცელდა და მხოლოდ ოფიციალური კაპიტულაციის შემდეგ შეწყვიტეს კამათი. სომხები წარსულ წარმატებულ გამოცდილებაზე დაფუძნებულ საკუთარი ილოზორული წარმოსახვის ტყეობაში აღმოჩდნენ, რომელიც ცუდი მრჩეველია.

 

აზერბაიჯანმა რამდენჯერმე დატესტა სომხეთის ჯარი ბრძოლის ველზე 2014, 2016 და 2018 წლებში და საკმაოდ ბევრი მასალა დააგროვა სწორი ანალიზისთვის. სომხებმა ეს ოპერაციები თავისთვის წარმატებულად ჩათვალეს და როგორც აღმოჩნდა არაფერი არ გაითვალისწინეს. 2020 წლის 12 ივლისს სომხები გააქტიურდნენ მოვსეს-ტავუშის და აგდამ-თავუზის რაიონში, რასაც სექტემბრის შუიდან აზერბაიჯანის ფარული მობილიზაცია და 27 -ში ყარაბაღის მეორე ომის დაწყება მოჰყვა, რომლისთვისაც აზერბაიჯანი დაახლ. 2005 წლიდან ინტენსიურად ემზადებოდა.

 

ა). ჯავშანტექნიკა, არტილერია, ავიაცია და ჰსთ. აზერბაიჯანმა სომხეთს შესთავაზა ერთი თაობით მაღლა მდგომი, კომბინირებული, დისტანციური და მაღალტექნოლოგიური ომი, რისთვისაც სომხეთი მზად არ აღმოჩნდა, მართალია გამართულ მდგომარეობაში მყოფი ტექნიკა დიდი რაოდენობით ჰქონდათ (მაგ. 200-ზე მეტი მარტო ტანკის აფეთქება ჩანს ვიდეოებზე, ათეულობით ნადავლის სახით დარჩათ და სომხებს კიდევ ჰქონდათ ტანკების საკმარისი რაოდენობა), მაგრამ მოდერნიზაციის გარეშე და ძველი. მაშინ როცა აზერბაიჯანი ყიდულობდა ახალს, თანამედროვეს და მოდერნიზაციას უტარებდა ძველს. თვალსაჩინოებისთვის მოვიყვან ახალი ტექნიკის რამდენიმე მაგალითს: 100 T-90C, 100 BMP-3, 1000-ზე მეტი ჯავშანმანქანა, ასეულობით თვითმავალი საარტილერიო საშუალება და ა.შ. სომხეთი დღეში მინ. 20-25 ერთეულ ტექნიკას კარგავდა, რაც აისახებოდა ჯარების მობილურობაზე, მებრძოლების მოტივაციაზე, მომარაგებაზე და ართულებდა ოპერაციების ჩატარებას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ტანკების და არტილერიის განადგურება, რომლებსაც სტანდარტული შენიღბვის მეთოდები ვერ შველიდა. სომხური არტილერია ძირითადად ბუქსირებადი იყო და ხშირად წინასწარ მომზადებული პოზიციებიდან მუშაობდა, რაც მანევრირებას ართულებდა და შედარებით იოლ სამიზნედ აქცევდა ქვემეხს.

 

ტსკ. სომხებს არასაკმარისი რაოდენობით ჰქონდათ ტანკსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსები რომლებსაც შეუძლიათ მინ. 5 კმ-ზე მუშაობა. აზერბაიჯანელებს ამ კომპონენტში როგორც ხარისხობრივი (25 კმ სიშორე), ასევე რაოდენობრივი უპირატესობა ჰქონდათ. სომხური ტექნიკის განადგურება ტსკ Spike

 

შენიღბვა. სომხებმა დიდი რაოდენობით არ დაამზადეს ტექნიკის მაკეტები, რათა შეცდომაში შეეყვანათ უპილოტოების ოპერატორები და დაზვერვა. 28 წელი ჰქონდათ დრო, მაგრამ მნიშვნელოვანი პოზიციები არ იყო დაცული საჰაერო თვალთვალისგან, რის გამოც პოზიციაზე თავმოყრილ მებრძოლებს წერტილოვანი დარტყმებით ანადგურებდნენ. აღსაღნიშნავია, რომ პოზიციების აბსოლუტური უმეტესობა არ იყო მიწაში "ღრმად ჩასული".

ნაღმები. არც ძირითადი და არც შემოვლითი გრუნტის გზები და მნიშვნელოვანი ბილიკები დანაღმული არ იყო (უმნიშვნელო გამონაკლისების გარდა).

ჰსთ და რებ. ორივე მხარე გაძეძგილი იყო ჰაერსაწინააღმდეგო სისტემებით, რის გამოც თვითმფრინავები და ვერტმფრენები თითქმის არ გამოიყენებოდა, მაგრამ სომხური ჰ.ს.თ. უძლური აღმოჩნდა უპილოტო საფრენი აპარატების წინააღმდეგ, მართალია ომის ბოლოსკენ რუსებმა რ.ე.ბ. (რადიო ელექტრონული ბრძოლის) -ის თანამედროვე საშუალებები მიაწოდეს, რამაც რამდენიმე დღით შეაფერხა აზერბაიჯანი, მაგრამ საკმაოდ სწრაფად მოახერხეს რუსული რ.ე.ბ-ის დაძლევა და გაგრძელდა სომხური ტექნიკის მასირებული განადგურება. აღსაღნიშნავია, რომ სომხური ჰ.ს.თ.-ს სრულად ჩახშობის შემდეგ, ომის ბოლოსკენ აზერბაიჯანმა გამოიყენა კორექტირებადი საავიაციო ბომბები, რომლითაც შედარებით უსაფრთხო მანძილიდან შეიძლება ზუსტი დარტყმის მიყენება.

ძალიან ეფექტურად მუშაობდა თურქული დამრტყმელი უპილოტო "ბაირახტარი", რომელიც ავიაციის მიწაზე დარჩენის პირობებში გაბატონდა ჰაერში, მასობრივად გამოიყენებოდა ისრაელის წარმოების ბარაჟირებადი ჭურვები (თვითმკვლელი დრონები) რომლებსაც აზერბაიჯანი თავად აწარმოებს. სომხები მხოლოდ სადაზვერვო დრონებს იყენებდნენ და არც ისინი ჰქონდათ საკმარისი რაოდენობით.

 

ბალისტიკური რაკეტებით აზერბაიჯანული ქალაქების დაბომბვას არანაირი სამხედრო შედეგი არ მოჰქონდა და საერთაშორისო საზოგადოების აზრს განაწყობდა სომხეთის წინააღმდეგ.

 

ბ). მებრძოლების რაოდენობა და ტაქტიკა. სომხეთის მოსახლეობა: 3 მლნ, აზერბაიჯანი: 10 მლნ, ამასთან ახალგაზრდების წილი აზერბაიჯანელებში გაცილებით მაღალია, რადგან დემოგრაფიული ზრდა ბოლო პერიოდში მოხდა. უხეშად რომ ვთქვათ 100.000 პოტენციურ სომეხ მებრძოლზე აზერბაიჯანს შეეძლო გამოეყვანა 500.000.

რაში მდგომარეობდა ამ კონფლიქტის სპეციფიურობა? სომხეთს დიდი რაოდენობით ჯარისკაცები უნდა ყოლოდა სომხეთ-აზერბაიჯანის შეხების მთელ ზოლზე, რომელიც ფაქტიურად ფრონტის ხაზია, ამიტომ სომხეთი ვერ გადაისვრიდა ყველა დანაყოფს ყარაბაღში. რელიეფის გათვალისწინების გარეშე დაახლ. 700 კმ-ზეა საუბარი! აქედან ყარაბაღზე დაახლ. 250 კმ მოდიოდა. თბილისსა და ქუთაისს შორის უწყვეტ თავდაცვით ზოლზეა საუბარი, სადაც ჯარისკაცები დგანან 24/7 რეჟიმში და რომელიმე უბნიდან ჯარის გადასროლა სხვა უბანზე, მის გარღვევას გამოიწვევს! აზერბაიჯანელებმა შეტევა დაიწყეს ყველა უბანზე ერთდროულად, რითაც რეზერვებით მანევრირების საშუალება არ მისცეს სომხებს, შედეგად სამხრეთით (სადაც სომხები მთებში არ იყვნენ გამაგრებულები) ერთ მონაკვეთში გაარღვიეს თავდაცვის ხაზი, შეუშვეს რეზერვები და 4 ოქტომბერს აიღეს ქ. ჯებრაილი, ანუ გავიდნენ ისეთ სივრცეში, სადაც სომხებს წინასწარ მომზადებული პოზიციები აღარ ჰქონდათ. ასე დაგეგმილი თავდაცვას შეცდომა აღმოჩნდა, რადგან თავდაცვის რაიონს მეორე და მესამე ეშელონები არ ჰქონდა. ერთიც საკმარისად ჩათვალეს, რომელიც კარგად კი იყო მომზადებული, მაგრამ რამდენიმე დღიანი შტურმის შედეგად გაირღვა.

 

ამ სიტუაციაში ველოდით სომხების კონტრშეტევას ჰადრუთის რაიონიდან გარღვევის ფუძეში. ასეც მოხდა, სომხებმა დაიწყეს მოძრაობა, მაგრამ აზერბაიჯანელებიც ელოდნენ: დრონებმა და არტილერიამ მარშზე მყოფი კოლონები გაანადგურა და დაფანტა, კონტრშეტევა ჩაიშალა და შედეგად 14-15 ოქტომბერს ჰადრუთიც დაეცა. მეორე კონტრშეტევა იმავე მიმართულებაზე ამჯერად ქვეითებით სცადეს სომხებმა, მაგრამ დიდი დანაკარგებით დაიხიეს უკან (დრონებმა და არტილერიამ დისტანციაზე იმუშავეს და ახლოს არ მოუშვეს შეტევაზე მყოფები. აღსაღნიშნავია, რომ ამ ომის დროს PRG-7 ების გამოყენება თითქმის არ მომხდარა!), რასაც აზერბაიჯანელების მიერ მდ. არაქსის რაიონის მთლიანი განთავისუფლება და უშუალოდ ლაჩინის დერეფანთან გასვლა მოჰყვა. აზერბაიჯანელების სრული საჰაერო და საარტილერიო უპირატესობის პირობებში კონტრშეტევები კატასტროფული შედეგებით დასრულდა, რამაც მორალური მდგომარეობა შეარყია.

 

17.10.2020 სამხრეთის ფრონტის ჩამოშლა
 

16-17 ოქტომბერს მომარაგების გზის გადაჭერის საფრთხის გამო სომხებმა უომრად დატოვეს ქ. ფიზული. ზუსტად იგივე მიზეზით დატოვეს ჰადრუთი და 7-8 ნოემბერს ქ. შუშა. როგორც კი აზერბაჯანელებმა ჩაჭრეს ლაჩინის დერეფანი, აიღეს ს. შოში (6 ნოემბ.), შუშა ფაქტიურად უბრძოლველად მიატოვეს (იგივე სირიასთან და ერაყთან შედარებით, სადაც ქუჩა-ქუჩა მიდიოდა გააფთრებული ბრძოლები და ნანგრევებად იქცნენ კვარტლები და ქალაქებიც კი. შუშაში ფანჯრების უმეტესობაც კი მთელი იყო) და გავიდნენ.

არცერთ ურბანულ ზონაში ბრძოლა არ ყოფილა, აზერბაიჯანელები მომარაგების გზებს ჭრიდნენ, რაც სომხური გარნიზონების დემორალიზებას და უკუქცევას იწვევდა.

 

როგორც მოხვდნენ აზერბაიჯანელები ლაჩინის დერეფანში ცალკე საუბრის თემაა. სომხებს არ ეყოთ ცოცხალი ძალა გადაეკეტათ გრუნტის გზა, მათი ძალები შებოჭეს წითელი ბაზრის, მარტუნის და ჩარტარის რაიონში და ზოგადად არც ელოდნენ აზერბაიჯანის სპეციალური ოპერაციების ძალების ასეთ თავხედურ შეჟონვას 30 კმ-ზე. აღსაღნიშნავია რომ სომხეთის სპეციალური დანიშნულების ძალები საჯარო საინფორმაციო სივრცეში არც გამოჩენილან, ანუ მოწინააღმდეგის ზურგში მნიშვნელოვანი ოპერაცია არც ჩაუტარებიათ.

 

ამ თემაზე შეგიძლიათ ნახოთ ეს ორი ვიდეო:

ვინ აკონტროლებს შუშას

შუშისკენ მიმავალი გრუნტის გზები 

რას წარმოადგენდა სომხების სამობილიზაციო რეზერვი? მოწოდებებს მობილიზაციის შესახებ დიდი ენთუზიაზმი არ გამოუწვევია, დანაკარგებსაც ვერ ავსებდნენ. სახელდახელოდ იქმნებოდა იძულებით მობილიზირებულების და მოხალისეთა ქვეითი დანაყოფები, რომლებსაც აიარაღებდნენ ავტომატებით, ტყვიამფრქვევებით და მცირე რაოდენობით ყუმბარმტყორცნებით.

ეს ჯგუფები არ იყვნენ ჩამოყალიბებული დანაყოფად (შემადგენლობა ჭრელი იყო), ანუ არ ჰქონდათ გავლილი წინასწარი ერთობლივი წვრთნა. ჰოდა რაც იცოდნენ ის გამოუვიდათ: მობილიზაციის შედეგად 2020 წელს მიიღეს 90 იანი წლების "სავოკების აპალჩენიე", რომლის 50% სიაში იყო და სახეზე არა, არაფორმალური მეთაურებით, ჭრელი შემადგენლობით და კონკრეტული გეგმის გარეშე: "აბა დავაი თქვენ იქით, თქვენ აქეთ ... ესენი ვინ  არიან, აქ რა გინდათ" და ა.შ. როგორც ჩანს ამ დონეზე "იგეგემებოდა" მათი მოქმედება.

ასეთ 50-60 კაციან რაზმებს აყენებდნენ სოფლებში და პოზიციებზე, სადაც მეტნაკლები წარმატებით ებრძოდნენ აზერბაიჯანის სადაზვერვო და მეწინავე რაზმებს. დასავლურ ქვეყნებში მოხალისეთა ორგანიზება რადიკალურად სხვანაირად ხდება, სომხებმა მათი გამოცდილება საერთოდ არ გაიზიარეს და 90 იანი წლების საბჭოთა გამოცდილებით და ადგილობრივი ჯიგრობებით იმუშავეს. აქედან რაც გამოვიდა ყველამ ვნახეთ. მოხალისეებს ან იყენებ სწორად, ან ჯობია საერთოდ არ გამოიყენო!

 

სამხედრო ხარჯები და ინდუსტრია

აზერბაიჯანი სომხეთზე გაცილებით მდიდარი ქვეყანაა, მისი სამხედრო ბიუჯეტი ($2.2 მლრდ) 3-3.5 ჯერ აღემატება სომხეთისას ($640 მლნ) ბოლო წლების მანძილზე და რაც მთავარია, სწორად იხარჯება.

რაც შეეხება სამხედრო ინდუსტრიას, აზერბაიჯანში სამხედრო მრეწველობის სამინისტრო ცალკე არსებობს, რომლის ბიუჯეტი დაახლ. $200 მლნ აშშ დოლარია და 1.200 დასახლების სამხედრო პროდუქციას უშვებს. აზერბაიჯანი თითქმის მთლიანად უზრუნველყოფილია საკუთარი წარმოების ტანკების, ქვემეხების, ჰაუბიცების და ნაღმმტყორცნის ჭურვებით, ასევე საავიაციო ბომბებით, მათ შორის ლაზერული დამიზნების კორექტირებადი ბომბებით, თვითმკვლელი დრონებით, მსუბუქი ცეცხლსასროლი იარაღით და ა.შ. სომხეთის სამხედრო წარმოება საკმაოდ ჩამოუვარდება აზერბაიჯანისას.

 

შევაჯამოთ

 

არასწორად იყო დაგეგმილი თავდაცვის ხაზი, სამხრეთში აკლდა სიღრმე

აკლდათ ჯარისკაცები, რის გამოც ვერ იცავდნენ შემოვლით გზებს 

გამოეპარათ აზერბაიჯანის სპეცების შეჟონვა ლაჩინის დერეფანში

არ გააჩნდათ საბრძოლო დრონები 

ვერაფერი დაუპირისპირეს მოწინააღმდეგის დრონებს

კონტრშეტევაზე გადავიდნენ საჰაერო და საარტილერიო მხარდაჭერის გარეშე

არ იყენებდნენ ნაღმებს 

ტსკ-ების მცირე რაოდენობა

ალყის საფრთხისთანავე უკუქცევა

მოხალისეების არასწორი ორგანიზება და ცუდი გამოყენება 

ბრძოლის ველზე შედეგი არ დაუდიათ სპეცებს

 

დამატებითი წყაროები

 

"ყარაბაღის ომის კვალდაკვალ" ინტერვიუ პაატა გიგაურთან (19.11.2020)

ახალი სახის სავალდებულო სამხედრო სამსახური

რომელ ცივილიზებულ ქვეყნებშია სავალდებულო სამხედრო სამსახური? ფინეთი, ისრაელი, შვეციარია, ესტონეთი, ავსტრია, ლიეტუვა, საბერძნეთი, შვედეთი, ტაივანი და ა.შ. ეშლებათ ხელი განათლების მიღებასა და საქმიანობაში ახალგაზრდებს ამ ქვეყნებში? თუ დემოკრატია არაა იქ და "საბჭოთა მონების" საზოგადოებაა? არა ხომ? ე.ი. სავალდებულო სამხედრო სამსახური არაფერ შუაში არაა, მისი მოუწყობლობაა ჩვენი პრობლემა.

ამასთან ოთხივე ჩვენი მეზობლის ჯარში მოქმედებს გაწვევა და ქმედითი სამობილიზაციო რეზერვის შექმნით მზად არიან დიდი ომისთვის. სომხეთს და აზერბაიჯანს ასეულობით კილომეტრზე გადაჭიმული აქვთ გამაგრებული ფრონტის ხაზი, ასეულობით ათას მოქალაქეს აქვს გამოვლილი 90 იანი წლებიდან მოყოლებული რეალური საომარი სიტუაცია, უმსახურიათ ფრონტის ხაზზე, სადაც განუწყვეტელი დაძაბულობაა და ეს მომენტი დამატებით უპარატესობას ანიჭებთ პრაქტიკული გამოცდილების კუთხით.

 

აღსაღნიშნავია, რომ სსრკ-ს დაშლამდე NATO-ს ბლოკის თითქმის ყველა ქვეყანაში ჯარი გაწვეულებით ივსებოდა, პირდაპირი საფრთხის მოხსნამ ჯარის მკვეთრად დასუსტების და ნებაყოფლობითობის იდეას გაამარჯვებინა ევროპაში, ზოგ ქვეყანას ჯარი ფორმალურად ყავს და ამერიკელების იმედზეა. უნდა ვიცოდეთ, რომ სავალდებულო სამხედრო სამსახური უბრალოდ შეჩერებულია (აშშ-სა და ბრიტანეთშიც კი, სადაც პროფესიული ჯარია) და ნებისმიერ მომენტში შეიძლება აღადგინონ, მათი უსაფრთხოების გარემო იტანს ასეთ დაშვებას, რადგან საკმარისი დრო ექნებათ აგრესიაზე საპასუხოდ (მეორე მსოფლიო ომის დროს ბრიტანეთმა ჯერ ყველა პროფესიონალს და მოხალისეს უხმო და როცა საკმარისი არ იყო, გაწვევაზე გადავიდნენ), რასაც ვერ ვიტყვით ჩვენზე, პირველ 3-4 დღის განმავლობაში ვინც დადგება იარაღის ქვეშ (იგულისხმება მშვიდობიან დროს დაორგანიზებული და გაწვრთნილი მოქალაქე) ის იქნება ჩვენი საომარი ძალა ომის დროს. მოწინააღდეგე დედაქალაქიდან 40 კილომეტრში დგას და ახალწვეულების გაწვრთნის დრო ფიზიკურად არ გვექნება, ამიტომ მშვიდობის დროს მომზადებულ აქტიურ რეზერვს ჩვენთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს. "მცირე და მობილური" პროფესიული ჯარი სწრაფად დამარცხდება, რადგან ვერ დაფარავს ყველა მიმართულებას და ვერ შეავსებს დანაკარგს, ამასთან დაქირავებულების ნაწილისთვის სულერთია წინ წავა თუ უკან, მთავარია ხელფასი დროზე აიღოს და დახარჯოს (ასეთებს "ბანკომატჩიკებს" ეძახიან). საკმარისად მრავალრიცხოვანი პროფესიული ჯარის შექმნა კი ფიზიკურად შეუძლებელია სიღარიბის გამო, თუმცა ამ სეგმენტისთვის დამასახიათებელი მინუსები არსად გაქრება, თვასაჩინო მაგალითია საუდის არაბეთის ჯარი რომელსაც 80 მლრდ დოლარიანი ბიუჯეტი, თანამედროვე შეიარაღება და მრავალრიცხოვანი პირადი შემადგენლობა ყავს, მაგრამ იემენელი მოხალისეების წინააღმდეგაც კი უჭირს ბრძოლა და ხშირად მარცხდება. ფული მნიშვნელოვანი ფაქტორია, მაგრამ არა გადამწყვეტი.

 

თბილისი ბოლოს აიღეს ორჯერ, 1795 და 1921 წლებში, ორივეჯერ ბრძოლის ბედი გადაწყვიტა ფლანგიდან ჩატარებულმა მანევრმა, ფიზიკურად არ გვეყო ხალხი ყველა მიმართულების დასაფარად. ეხლა უარეს დღეში ვართ. ყველაფერს რომ თავი გავანებოთ, დედაქალაქს საკუთარი გარნიზონიც კი არ ყავს.

მოკლედ: 1.2 მილიონიანი დედაქალაქი (ქართველების გრავიტაციის ცენტრი) ვინ უნდა დაიცვას? ქალაქგარეთ (ვაზიანში) მყოფმა ოთხიდან ერთმა ბრიგადამ (დაახლ. 3-3.300 კაცი) და ცალკეულმა მცირერიცხოვანმა დანაყოფებმა? 5.000 მებრძოლი თბილისს ვერ დაიცავს (კიბორგებად რომ იქცნენ მაინც), გაცილებით მეტია საჭირო. მთელ ჯარს თბილისში თუ მოვუყრით თავს, სხვა ქალაქებმა და რაიონებმა რა დააშავეს? მტერს ვუტოვებთ საჯიჯგნად? ჰოდა ეხლა უფრო ცუდ დღეში ვართ ვიდრე საუკუნეების წინ ვიყავით და ეს არავის ადარდებს. აიღეთ საქართველოს რუკა, გაანაწილეთ 20.000 სამხედრო (ამდენ პროფესიონალს როგორღაც ინახავს ჩვენი ეკონომიკა. მარტო ამათ ხელფასებში და დაზღვევაზე მიდის ₾300.000.000 -ზე მეტი) ყველა სახიფათო მიმართულებაზე (თან რეზერვის გარეშე) და უამრავ დაუცველ ზონას აღმოაჩენთ. ჰოდა რა აზრი აქვს ასეთ, დამარცხებისთვის განწირულ სისტემას? ნოე ჟორდანიას დროს - ურმებით რომ დადიოდა ხალხი, პანდემიის, შიმშილის, გაუთავებელი ომების, უიარაღობის, საგარეო დახმარების არქონის პირობებში 2.4 მილიონიან ქვეყანაში ახერხებდნენ 10-15.000 ახალგაზრდის გაწვევას და ერთის გარდა ყველა ომი მოიგეს! ეხლა რატომ ვერ უნდა მოვახერხოთ ნორმალური სამხედრო სავალდებულო სამსახურის შექმნა? გაცილებით უკეთეს პირობებში ვართ და 1.3 მილიონით მეტია მაცხოვრებელი! ვხვდები რატომაც არ აკეთებენ, მაგრამ ეგ სულ სხვა საუბრის თემაა.

ამ ბლოგში წარმოდგენილ ვარიანტში ჯარის რიგითი შემადგენლობა კომპლექტდება სამი მოდულის გამოყენებით:

 

1). პროფესიული კონტრაქტი - არსებული 4 ბრიგადა და ცალკეული დანაყოფები, რომლებიც ძალიან მაღალ დონეზე უნდა იყონ მომზადებულნი და აღჭურვილნი. არსებული დაახლ. 17-18.000 მებრძოლი საკმარისია პროფესიული სეგმენტისთვის. ცნობისთვის, დაახლ. ამდენივე მსახურობდა რეგულარულ ჯარში მშვიდობის დროის შტატით 1918-1921 წლებში, რიგითები გაწვეულები იყვნენ 1.4 წლის ვადით.

2). სავალდებულო სამხედრო სამსახური - მოკლევადიანი, მკაცრად სამხედრო ამოცანების მქონე სამსახური, სადაც საველე მომზადებაზე მოვა დროის დაახლ. 60%.  ამ სტატიაში საუბარი არაა არსებულ მახინჯ სისტემაზე. გაწვევა შეეხება მხოლოდ თავდაცვის ძალებს, სხვა უწყებებში გაწვევა გაუქმდება. დასრულების შემდეგ მოქალაქე ხდება რეზერვისტი და 3 წლით ჩაირიცხება არმიის კადრირებულ ბატალიონში, ან ცალკეულ ასეულში. 3 წლის მანძილზე სავსებით შესაძლებელია დაახლ. 30.000 იანი (წელიწადში 10.000 კაცზე გათვლით. დაახლ. 20-25.000 მამაკაცს უსრულდება 18 წელი ყოველწლიურად) კარგად გაწვრთნილი კადრირებული (ოფიცრების და სერჟანტების ნაწილი სრული დროით, იარაღით და ტექნიკით 100% შევსებული, ხოლო რიგითი შემადგენლობა მოდის ომის დროს, ან მოკლევადიან საველე შეკრებაზე) რეზერვის დაგროვება, ეს ციფრი დიდად აღარ შეიცვლება და დასტაბილურდება. რაც დაახლ. 45 ბატალიონს შემატებს თავდაცვის ძალებს, რომლებიც გაიშლებიან ომის დროს და გახდებიან ძირითადი საომარი ძალა. 3 წლის გავლის შემდეგ რეზერვისტები გაგარძელებენ ბატალიონში სამსახურს შესაბამისი კონტრაქტის საფუძველზე, ან პირობითად: 10 წლით ჩაირიცხებიან თადარიგში, ე.წ. "არა აქტიურ ბატალიონებში", სამარშო ასეულებში (დანაკარგის შესავსებად ფორმირებული რაზმები) და მათი გაშლაც შეიძლება სრული მობილიზაციის დროს. ეს ცალკე სტატიის თემაა და აქ დროს არ დავკარგავ.

3). მოხალისე - ყველა იმ მოქალაქეს, რომელსაც სურს დაიცვას სამშობლო ომის დროს საშუალება უნდა ჰქონდეს გაწევრიანდეს შესაბამის პარამილიტარულ ორგანიზაციაში და მშვიდობიან პერიოდში გარკვეული დრო დაუთმოს სამხედრო საქმის ღრმად შესწავლას. ეს დანაყოფები ასევე გამოყენებულნი იქნებიან ომის დროს როგორც სამანევროდ, ასევე სამოქალაქო დაცვის ამოცანებისთვის.

 

ლიეტუვას მსროლელთა კავშირი

ნორვეგიის პარამილიტარული ორგანიზაცია

შვედეთის პარამილიტარული ორგანიზაცია

დანიის პარამილიტარული ორგანიზაცია 

აშშ. ჯორჯიის შტატის მოხალისეთა ორგანიზაცია

ესტონეთის პარამილიტარული ორგანიზაცია 

ავსტრალიის მოხალისეთა ორგანიზაცია

ავსტრიის ტერიტორიული რეზერვი - Milizstand 

 

"განათლების მიღებაში და ოჯახის რჩენაში მიშლის ხელს"

 

როგორ გავაკეთოთ ისე რომ არ შეეშალოთ ხელი? რამდენიმე ვარიანტია.

 

I ვარიანტი: 6 თვიანი. ახალგაზრდა მისაღებ გამოცდებს ასრულებს თებერვალ-მარტში, მომდევნო 6 თვის განმავლობაში მსახურობს ჯარში და სექტემბრის ბოლოს მიდის უნივერსიტეტში. უშლის განათლების მიღებაში ხელს ასეთი სავალდებულო? არა

დასრულების შემდეგ 3 წლით ავტომატურად ჩაირიცხება რეგულარული არმიის სარეზერვო ტერიტორიულ დანაყოფში საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით, სადაც შეიძლება გამოიძახონ (შეიძლება არც გამოიძახონ, გააჩნია სიტუაციას) წელიწადში მაქს. 14 დღით საველე შეკრებაზე, ან თავისი სურვილით ირჩევს პარამილიტარულ ორგანიზაციას , სადაც ჩარიცხვის შემთხვევაში (დამოკიდებულია ორგანიზაციის სტაფის თანხმობაზე) აფორმებს 3 წლიან კონტრაქტს და გამოძახებული იქნება დანაყოფში წელიწადში 21 დღით. 

სავალდებულო სამხედრო სამსახურის ანაზღაურება თვეში: ₾50

არმიის რეზერვი არ ანაზღაურდება, ხოლო მოხალისეთა რეზერვის სამანევრო დანაყოფში სამსახური ნაწილობრივ (თვეში ხელზე დარიცხული: ₾150, წელიწადში: ₾1,800.

II ვარიანტი: 3 თვიანი + 42 დღე. პრინციპი იგივეა. განსხვავება მხოლოდ ვადებშია. 3 თვიანი საბაზისო მომზადების დასრულების შემდეგ ახალგაზრდა ჩაირიცხება შესაბამის ტერიტორიულ სარეზერვო დანაყოფში 2 წლით, წელიწადში 21 დღე საველე შეკრებაზე ყოფნის ვალდებულებით. ამგვარად, სავალდებულო სამხედრო სამსახური 132 დღიანი გამოვა, 90 დღე (გადაბმულად) საბაზისო მომზადება და 42 დღე (განაწილებული ორი წელიწადზე) ტერიტორიულ დანაყოფში. 

ასე მოწყობილი არმიის რეზერვი უფრო ეფექტური და გაცილებით იაფი იქნება, ვიდრე ეროვნული გვარდიის მიმდინარე საპილოტე პროგრამაა სადაც ყოველ თვე ერიცხებათ ანაზღაურება, ორი წელი უნდებიან საბაზისო 90 დღიან მომზადებას, არეულია ასაკები და გამოცდილება. უცოდინარი და პირობითად 12 წლიანი სამხედრო გამოცდილების მოქალაქეები ერთად სწავლობენ ავტომატის დაშლას, რაც ძალიან აძნელებს წვრთნის ოპტიმიზაციის პროცესს და ა.შ.

 

მეთაურის კურსი სტუდენტებისთვის

 

თუ სტუდენტს სამხედრო სამსახური მოეწონება და შესაბამისი სამეთაურო უნარი აღმოაჩნდება, სანამ უმაღლესში სწავლობს, შეეძლება რეზერვის ოფიცრის, სერჟანტის, ან ინსტრუქტორის კურსის გავლა. ეს კურსი უნდა იყოს ანაზღაურებადი, ანუ წარმატებით დასრულების შემდეგ რეზერვის ოფიცერს/სერჟანტს უნდა დაერიცხოს თანხა.

სწავლის დასრულების შემდეგ ახალგაზრდა სურვილის მიხედვით დაინიშნება შესაბამის თანამდებობაზე რეგულარული არმიის სარეზერვო (ან მოხალისეთა) დანაყოფში 3 წლის ვადით კონტრაქტის საფუძველზე. ეს სამსახური იქნება წელიწადში 21 დღიანი (ანუ ხელს არ შეუშლის სამოქალაქო პროფესიით დასაქმებაში) და ნაწილობრივ ანაზღაურებადი (პროფესიული კონტრაქტის 10%).

 

აშშ-ს არმიის რეზერვის ოფიცერთა მომზადების კორპუსი

თუ ახალგაზრდა ოჯახის ერთადერთი მარჩენალია

ქვეყანაში არსებულ უმძიმესი ეკონომიური მდგომარეობის გამო, შესაძლებელია ამ დაშვების გაკეთება: ოჯახის მარჩენალი ახალგაზრდა ამ ფაქტის დამტკიცების შემთხვევაში და მისი სურვილისამებრ შეიძლება განთავისუფლდეს სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან იმ პერიოდით რა პერიოდითაც იქნება ოჯახის ერთადერთი მარჩენალი. ამ ხნის მანძილზე ის ვალდებული იქნება თავისი შემოსავლის პირობითად 5% თავდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტში ჩარიცხოს, ანუ თუ ექნება ₾1.000 შემოსავალი, მოეჭრება ₾50.

აქ მხოლოდ იდეას ვაჟღერებ, შესაბამისმა კანონმდებლობამ ზუსტად უნდა დაარეგულოროს ამ ტიპის შეთავაზება.

პრივილეგიები სამხედრო სავალდებულო სამსახურგავლილთათვის

 

თუ მოქალაქეს არ ექნება გავლილი სამხედრო სავალდებულო სამსახური, მან ვერ უნდა შეძლოს სამსახურის დაწყება მაგალითად პოლიციაში და ვერ უნდა დაიკავოს მაღალი თანამდებობები (რომელ პოზიციებზე ვერ დაიწყებს მუშაობას ცალკე უნდა განისაზღვროს) მინიმუმ ძალოვან უწყებებში. ეს მიდგომა სამართლიანია და ძალოვანი უწყებების პირადი შემადგენლობის ხარისხის ამაღლებას შეუწყობს ხელს.

 

თუ მოქალაქე პაციფისტია, ან არ შეუძლია ჯარში სამსახური

 

თუ მოქალაქე პაციფისტია, რელიგიური ან სხვა მოტივით უარს იძახის იარაღთან კონტაქტზე, ან უბრალოდ შეუთავსებელია საჯარისო სამსახურთან ჯანმრთელობის (ამ შემთხვევაში საუბარი არაა ინვალიდებზე, რომლებსაც შრომითი საქმიანობაც არ შეუძლიათ), ან რაიმე სხვა მიზეზით (მაგ.: წვრთნის დროს თავს იჩენს ფსიქოლოგიური პრობლემა), მათ ექნებათ საშუალება გაიარონ ალეტერნატიული სამსახური, ან გადაიხადონ გარკვეული % შემოსავლიდან და საერთოდ არ წავიდნენ ჯარში:

 

1). ალტერნატიული არაძალადობრივი სამხედრო სამსახური. მაგალითად სამსახური სამშენებლო, სარემონტო, საყარაულო, სამედიცინო, კავშირგაბმულობის, ან კიბერუსაფრთხოების განხრით ჩაითვლება იგივე სამხედრო სავალდებულო სამსახურად, ოღონდ ლეტალურ იარაღთან შეხების გარეშე. ალეტრნატიული სამსახურის ფორმა და პირობები განისაზღვრება ცალკე საკანონმდებლო აქტით. საუკეთესო შემთხვევაში მოქალაქე გაივლის შესაბამის მომზადებას, აითვისებს პროფესიას და ჩაირიცხება პასიურ რეზერვში, საიდანაც შეიძლება გამოიძახონ ომის დროს.

ისრაელის ალტერნატიული სამსახურის (შირუტ ლე'უმი-ს) სამედიცინო ჯგუფის წევრი

2). ფულადი გადასახადი უნდა მოიცავდეს შემოსავლიდან თავდაცვის სასარგებლოდ გარკვეული %-ის დარიცხვას კანონში მითითებულ ასაკამდე.

ამ ფილტრაციის საშუალებით საბრძოლო ნაწილებში მხოლოდ მოტივირებული და დაინტერესებული ახალწვეულები მოხვდებიან, რაც გაწვეული ჯარის მთავარ პრობლემას, უმოტივაციო მასის არსებობას ხსნის. მოკლევადიანი სამსახური კი გამორიცხავს "დედოვშინას" (ძველი ჯარისკაცების მიერ ახალწვეულების ჩაგვრას), რადგან სამსახურის ვადაზე დაფუძნებული იერარქია ჩამოყალიბებას ვერ ასწრებს, მითუმეტეს თუ დროის 60% საველე მომზადებაზე წავა.

 

---------

 

ახალი სავალდებული სამხედრო სამსახურის დადებითი მხარეები:

 

- არმია = ხალხს. ჯარი აღარ არსებობს "თავისთვის", ის ერის ნაწილი ხდება.

- გაწვეული კონტინგენტის შენახვა გაცილებით იაფია

- სწრაფად იქმნება მომზადებული რეზერვი და იფარება ყველა მიმართულება

- ახალგაზრდა იღებს უნიკალურ ცოდნას და ცხოვრებისეულ გამოცდილებას 

- ხელი არ ეშლება განათლების მიღებას

- საბაზისო მომზადება ტარდება სწრაფად. 14 და 21 დღიანი რეზერვი ხელს საერთოდ არ უშლის დასაქმებულს, შეთავსებადი ხდება სამხედრო და სამოქალაქო ცხოვრება

 

ეს ყველაფერი უნდა მოექცეს ერთიან საკანონმდებლო პაკეტში, შესაბამისად გაიზარდოს თავდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტი, სისტემა უნდა მოემზადოს წვევამდელების მისაღებად, რადიკალურად შეიცვალოს სამხედრო სავალდებულო სამსახურის გავლის პირობები, გახდეს ახალგაზრდისთვის საინტერესო და მიმზიდველი. ერთის მხრივ ახალგაზრდა მიიღებს საჭირო ცოდნას და უნიკალურ ცხოვრებისეულ გამოცდილებას (თან ისე რომ ხელი არ შეეშლება სწავლაში და პროფესიის ათვისებაში), რომელიც გამოადგება ყოველდღიურობაში და მეორეს მხრივ თავდაცვის ძალების საბრძოლო შესაძლებლობები მკვეთრად ამაღლდება, მათ შორის - ლოგიკური და სწორი სარეზერვო-სამობილიზაციო სისტემის შექმნით.

წყალი ლაშქრობაში | საბაზისო მომზადება

ადამიანის სხეულის დაახლ. 60-80% მოდის წყალზე. სწორად ფუნქციონირებისთვის და გაუწყლოების ("წყალი-მარილი" ბალანსის დარღვევა) თავიდან ასაცილებლად ადამიანს ესაჭიროება 2-8 ლიტრი წყალი დღეში, რაც დამოკიდებულია მის აღნაგობაზე, აქტიობაზე, გარემოს ტემპერატურაზე, ნესტიანობაზე და ა.შ.

წყალი სხეულიდან გამოდის რამდენიმე ფორმით: შარდი, ოფლი, სუნთქვა და ა.შ. რაც მისი მარაგის რეგულარულად შევსებას ითხოვს. ჯანმრთელ ადამიანს თბილ ამინდში წყლის გარეშე მეტნაკლებად ადექვატურად მოქმედება შეუძლია დაახლ. 3 დღის განმავლობაში, 

მაგრამ შრომისუნარიანობის და ზოგადი მდგომარეობის გაუარესების ფონზე.

 

 

ხანგრძლივ ლაშქრობაში წასვლის წინ ზუსტად უნდა ვიცოდეთ არის თუ არა გასავლელ მარშრუტზე სასმელად ვარგისი წყალი (რუკა, მარშრუტის აღწერის წაკითხვა, იქ ნამყოფის პირადი გამოკითხვა და ა.შ.).

მეთაური ვალდებულია ზუსტად იცოდეს მისი დანაყოფის მოქმედების ზონაში სადაა სასმელად ვარგისი წყალი. არ იქონიოთ მომარაგების იმედი, ჩათვალეთ რომ წყალს არავინ მოგიტანთ და ისე დაგეგმეთ ყველაფერი!

 

ქვეითი დანაყოფების სწრაფი მომარაგებისთვის იყენებენ სატვირთო პიკაპებს

გაუწყლოების ნიშნები

არსებობს გაუწყლოების სამი დონე. ამ სიმპტომების ცოდნა აუცილებელია თავის დროულად დასაცავად:

მსუბუქი: 1-2 ლ დანაკლისი. წყურვილის შეგრძნება, ენის სიმშრალე, შარდის გამუქება

საშუალო: 4-5 ლ დანაკლისი. ძლიერი წყურვილი, შარდის გამოყოფის მკვეთრი შემცირება ან შეწყვეტა, კანის და ენის სიმშრალე, ნერწყვის გამოყოფის მკვეთრი შემცირება, კანის გაფერმკრთალება, ზოგადი სისუსტე, თავის ტკივილი და თავბრუხვევა, აზროვნების შენელება და კონცენტრაციის კარგვა, ცრემლის გამოყოფის შეწყვეტა, სისხლის სიბლანტის ზრდა, შედეგად: გახშირებული სუნთქვა და გულისცემა, შეიძლება მოიმატოს სხეულის ტემპერატურამ, ხელის თითის ფრჩილის წინკიდურზე მსუბუქი დაწოლისას ფერი ნელა ბრუნდება, ანუ 2 წამზე მეტს უნდება.

მძიმე: 7-8 ლიტრის დანაკლისი. წნევის მკვეთრი ვარდნა და პულსის მომატება, გონების დაკარგვა და შოკური მდგომარეობა.

მსუბუქი ყველას გამოგვიცდია, საშუალოს დროული მიხედვა უნდა, ხოლო მძიმე ექიმების ჩარევას ითხოვს.

ტენის შენარჩუნება წყლის დეფიციტისას

 

👉 მარშისას ვსვავთ მცირე დასვენების დროს (მეთაური გეგმავს გადაადგილების რეჟიმს) და ყოველ ჯერზე მცირე ოდენობით. ჯობია ცოტ-ცოტა სვათ, ვიდრე ბევრი და ერთბაშად

👉 ვსვავთ პირში ჩაგუბებით და მცირე ყლუპებით. სწრაფი დალევის შემთხვევაში წყლის ნაწილი პირდაპირ შარდის ბუშტში ხვდება და ორგანიზმი ვერ ასწრებს შეთვისებას

👉 ვერიდებით მზიან ადგილს (ისედაც დემასკირებას იწვევს) და ვიმყოფებით ჩრდილში

👉 არ ვეწევით სიგარეტს, რომელიც აძლიერებს წყურვილს

👉 ვერიდებით ჭამას, განსაკუთრებით ხორციან და მლაშე საკვებს. სასურველია წყლის შემცველი ბოსტნეულის და ხილის მიღება

👉 საშუალო გაუწყლოებისას დაგეხმარებათ კენკრის და ტყის ხილის ჭამა, მძიმე სიტუაციაში მცირეოდენი წყალიც კი საკმარისია მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, მითუმეტეს რომ შაქრებს შეიცავენ

👉 წყურვილის გრძნობის ჩასაკლავად გამოიყენება მცენარეების ღეროები (ბედუინები კენჭებს იყენებენ), რომელთა "წაღეჭვისას" გამოიყოფა ნერწყვი და კლებულობს წყურვილის შეგრძნება. ამით წყლის რაოდენობა სხეულში არ მატულობს, მაგრამ კლებულობს შემაწუხებელი გრძნობა

👉 მარილი სხეულს უნარჩუნებს წყალს, ამიტომ შეიძლება წყლის ხელოვნული წამლაშება (0.5 - 1 გრ. 1 ლიტრ წყალზე). თუმცა ზედმეტ "პროფესორობას" არ გირჩევთ, რადგან შეიძლება გულზე იმოქმედოს ცუდად

👉 სხეულს აგრილებს და ატენიანებს ნამზე ხელის მოვლება. დასაშვებია არასასმელი წყლით კიდურების, კისრის და სახის მობანა. გადაადგილებისას სხეულს აგრილებს ოფლიანი უნიფორმა, რომელიც აორთქლებასაც ანელებს

👉 გაუწყლოებულზე დაუშვებელია დიდი რაოდენობით წყლის ერთბაშად მიღება, რადგან იწვევს ღებინებას

👉 ალკოჰოლი იწვევს წყურვილს, პირის სიმშრალეს, ადუნებს რეაქციას, ამიტომ მისი გამოყენება აკრძალულია

წყლის ფილტრი

 

 

წყალთან დაკავშირებულ ყველა პრობლემას აგაცილებით წყლის ფილტრის (Lifestraw) გამოყენება, რომელიც ექსტრემალურ სიტუაციაში შეუცვლელია, რადგან სწრაფად ფილტრავს წყალს (ქიმიურად დაბინძურებულის გარდა).

წყლის გაწმენდა საველე პირობებში 

 

არ შეიძლება წყლის დალევა შეუმოწმებელი წყაროდან, დაგუბებული წყლის, ან დასახლებულ პუნქტ გამოვლილი ჩამდინარი წყლის. პირველ რიგში ვაკვირდებით წყლის ფერს და სუნს. თუ საქონელი არ ეკარება წყალს, მისი დალევა არ შეიძლება.

ხევშიც კი, სადაც ადამიანთა აქტიობა არაა, გამავალი წყლის დალევა მაინც სახიფათოა, რადგან შეიძლება ცხოველის გვამი აგდია ზემოთ, ან სხვა რამითაა დაბინძურებული და თვალით ვერ ვამჩნევთ. რამდენიმე მეთოდის ცოდნა დაგვეხმარება წყლის გაწმენდაში:

ადუღება - ყველაზე საიმედო მეთოდია! ადუღეთ წყაროდან, მდინარიდან, ან ტბიდან მოტანილი წყალი 5-10 წუთის მანძილზე (ადუღებამდე უხეშად გაფილტრეთ, მაგ. ბენდენით), რაც საკმარისია მის გასაწმენდად, მაგრამ წყალს თუ სპეციფიური გემო აქვს (მაგ. მინერალების გამო), ადუღება არ უშველის და მოგიწევთ ასე დალევა. ადუღებისას იღუპებიან ბაქტერიები და ცოცხალი ორგანიზმები, მინერალები, ნაწილაკები, ჟანგი და ა.შ. რჩებიან ჭურჭელში.

თუ წყალი საეჭვო, ან ძალიან დაბინძურებულია, მოერიდეთ მის გამოყენებას და თუნდაც ადუღებას

იოდი - 5% იანი იოდის 2-3 წვეთი გაუშვით 1 ლიტრ წყალში, კარგად შეანჯღრიეთ და ერთი საათი დააცადეთ. გემო სასიამოვნო არ ექნება, მაგრამ დალევა შეიძლება

შრეებიანი ფილტრი - დასალევად ვარგისი წყლის გაფილტვრის მარტივი მეთოდი ნაჩვენებია გრაფიკაზე. ერთმანეთს მოუნაცვლეთ შრეები: კენჭები, ქვიშა, ნახშირი და ნაჭერი

ტბის და ჭაობის ნაპირი - ნაპირიდან 1 მეტრში ამოთხარეთ ორმო, რომელიც ნელნელა შეივსება ნიადაგში გაფილტრული წყლით, რომელიც მაინც უნდა აადუღოთ, ან იოდის გამოყენებით გაწმინდოთ.

 

 

წვიმის წყალი - ყველაზე იოლი წვიმის წყლის შეგროვებაა (მაგ.: გაშლილი საწვიმრით), მაგრამ თუ მხოლოდ ნაჭერი და ჭურჭელი გაქვთ, სურათზე ნაჩვენები მეთოდი გამოიყენეთ.

ნამის მოგროვება - გაუწყლოებას წვალება და ცოტა წყალი ჯობია, ამიტომ მოატარეთ სუფთა ნაჭერი ნამიან მცენარეულ საფარზე (საქონელი არ უნდა მოძრაობდეს არემარეში) და ჩაიწურეთ პირში. საღამოს შეფუთეთ პარკით ხშირი ფოთლოვანი ტოტი და დილით ცოტა წყალი დაგხვდებათ.

წყლის გამწმენდი აბები - Aquatabs -ის აბების გამოყენების წესი და ინსტრუქცია იხილეთ მწარმოებლის ოფიციალურ გვერდზე.

ამ ძირითადი მეთოდების ცოდნა ჩვენთვის სრულიად საკმარისია. ტაიგაში და ალასკაზე არ ვცხოვრობთ :) 

👀 საბაზისო მომზადების სერიის სხვა მოდულების ნახვა შეგიძლიათ თეგ: "საბაზისო მომზადებაზე" დაჭერით!

ქვეითი მებრძოლის აღჭურვილობა | საბაზისო მომზადება

გთავაზობთ აუცილებელი ნივთების იმ ჩამონათვალს, რომლებიც თან უნდა გვქონდეს საბრძოლო მოქმედებების დროს ტყიან მასივში თბილი კლიმატისას, იმ დათქმით რომ ღამით: +7-8C ზე დაბლა არ ჩამოვა ტემპერატურა. ურბანულ ზონაში, საკუთარი ქალაქის დაცვის შემთხვევაში ეს სია გარკვეულწილად შეიცვლება, თუმცა ნივთების შერჩევის ლოგიკა იგივე დარჩება: გარემოს შესაბამისი და პრაქტიკული. ყველა საგანი უნდა იყოს კამუფლირებული, ან დამცავი ფერის (მომწვანო, ყავისფერი, შავი და ა.შ.).

დაკომპლექტება რა თქმა უნდა ინდივიდუალურია, მაგრამ გამოცდილების საფუძველზე (საუბარია მსუბუქ ქვეითზე ტყიან მასივში) ამ სიის მაგვარს შეადგენს სხვაც.

ფორმა

 

კამუფლირებული პანამა - სასურველია ბრიტანული, ან აშშ-ს არმიის. თუ ასეთი არ გაქვთ, სხვანაირი, ან კამუფლირებული კეპიც გამოდგება - სულ არაფერს ჯობია, საჭიროებისას სათადარიგო მაისურით, ან ბადით "აჭრით".

თხელი ქუდი, ბალაკლავა, ან ბენდენა - ქუდი Quick Dry Cap -ის სტილში, თხელი მატერიის, რომელიც მაგ.: გამოიყენება ძილის დროს ცივ ამინდში, იცავს რა თავს და ყურებს. იგივეს აკეთებს თხელი ბალაკლავა, რომელიც სახესაც იცავს და თან ნიღბავს. ამავე მიზნით გამოიყენება ბენდენა, რომელსაც ბევრი გამოყენება აქვს. ბენდენა (2 ერთეული) და თხელი ქუდი სავსებით საკმარისია.

პიჯაკი და შარვალი - სასურველია რომელიმე არმიის 2 ერთეული. მეორადებში შესაძლებელია თითქმის ახალი კომპლექსტის (აშშ, ინგლისი, გერმანია) შეძენა. თუ ზურგჩანთა მოცულობითი გაქვთ, სპორტული შარვლის წაღებაც შეიძლება.

T-ს მაგვარი მაისური - 3 ცალი

ქურთუკი - 1 ცალი. აქ მოყვანილი ქარგაუმტარი ბრიტანული სმოკი იდეალურია, მაგრამ მისი შეცვლა რომელიმე ანალოგითაც შეიძლება.

საწვიმარი ლაბადა - 1 ცალი. შეიძლება მოვაწყოთ თავშესაფარი და ა.შ.

ხელთათმანი - 1 ცალი. იცავს ხელს ნაკაწრებისგან, სიცივისგან და ნიღბავს. თუმცა ზოგს არ მოსწონს (უჭირს იარაღთან მოპყრობა) და არც იყენებს. გამუდმებით არ უნდა გეცვათ, მხოლოდ საჭიროებისას. "გადაჭრილის" გამოყენება რეკომენდირებული არცაა.

ფეხსაცმელი

 

მაღალყელიანი - სამხედრო ბათინკი. სასურველია მთლიანად ტყავის, ან ბრენდირებული.

დაბალყელიანი, ან ბოტასი - სათადარიგო ფეხსაცმელი აუცილებელია. ბოტასი უნდა იყოს სქელძირიანი.

თეთრეული

 

მაისური და ტრუსი - ორივე 3-4 ერთეული

წინდა - ე.წ. პირსახოცის ნაჭრის 8-10 ცალი

წინდა თბილი - 1 ცალი

 

საძილე ინვენტარი

 

საძილე ტომარა - კომფორტის ტემპერატურით დაახლ. 0 / -5 C. თუ საძილე არ გაქვთ, ან ძალიან დიდ ადგილს იკავებს ზურგჩანთაში, მას ტყეში შეცვლის საწვიმარი, ქურთუკი და სათადარიგო ტანსაცმელი. შესაძლებელია მსუბუქი, პატარა და იაფი ტურისტული საძილეს შეძენაც, ან Woobie-პლედის ყიდვა.

ძირსსაგები - სტანდარტული სალაშქრო. სასურველია დასაკეცის შეძენა, ნაკლებ ადგილს იკავებს და მოძრაობაც უფრო მარტივია.

აღჭურვილობა

 

ზურგჩანთა - ქვეითისთვის იდეალურია ბრიტანული საექსპედიციო ზურგჩანთა "ბერგენი" (120 ლიტრი ტევადობით), რომელიც მორგებულია ქვეითზე, ძალიან გამძლეა, მოდულარულია და იშლება საჭიროებისას (გვერდითა ჯიბეები გადაეწყობა 30 ლიტრიან საიერიშო ზურგჩანთად). ასევე კარგია ამერიკული ილბე.

ზოგადად ზურგჩანთა უნდა იყოს დაახლ. 65 ლიტრი (ე.წ. საპატრულო, 3-4 დღიანი ავტონომიური ლაშქრობისთვის) ტევადობის. არაა აუცილებელი სამხედრო, შესაბამისი ფერის ტურისტულიც გამოდგება.

საბრძოლო ქამარი - ტყეში საბრძოლო ქამარი მოსახერხებელია, რადგან გულმკერდის არე თავისუფალია და ხოხვას არ უშლის ხელს. ხანგრძლივი მარშის დროს მასზე შეიძლება ჩამოვდოთ ზუგჩანთა, რაც ამცირებს დაწოლას მხრებზე და აიოლებს მოძრაობას.

დამცავი სათვალე - იცავს თვალებს ნამსხვრევების, მტვრის და დაზიანებისგან

 

ფარანი - ჯიბის, ან თავზე დასამაგრებელი

წყლის მათარა - ლაშქრობებში არ დამაქვს, პლასტმასის ბოთლებით გავდივარ იოლად. 0.5ლ წყლის ბოთლი ყოველთვის მიდევს ჯიბეში, მაგრამ ვისთვის როგორ.

წყლის ფილტრი - თუ გამოიწერთ Lifestraw-ის ფილტრს, წყლის პრობლემა მოგეხსნებათ. გუბიდანაც დალევთ წყალს და ამისთვის დროსაც კი არ დაკარგავთ.

კომბინირებული კარდალა (ქვაბუნა) - წყლის ასადუღებლად და საკვების მისაღებად

 

თავბალახა - სახლშიც შეგიძლიათ დაამზადოთ ბადის და ზოლებად დაჭრილი მატერიისგან.

 

ნაგვის პარკები - გამოდგება როგორც პირდაპირი დანიშნულებით, ასევე შესაფუთად და სიცივისგან დასაცავადაც.

სამხედრო დანა -

პატარა მულთითულზი -

კოვზი და ჩანგალი - 

კამუფლირებული სკოჩი - თუ ასეთი არ გაქვთ, ჩვეულებრივი, ოღონდ ხარისხიანი

წვრილი მავრთული - დაზიანებული არკაზმულობის შეკეთებისთვის

ნემსი და ძაფი - გახეული უნიფორმის გასაკერად

ბლოკნოტი და პასტა -

 

პარაკორდის თოკი - ერთი შეკვრა წვრილი თოკი თავშესაფრის მოსაწყობად, სათადარიგო ზონარისთვის და ა.შ.

 

ასანთი და სანთებელა - 

დასაკეცი ხელის ხერხი - ტოტების უხმაუროდ მოსაჭრელად. შიძლება ვინმეს ზედმეტად მოეჩვენოს და მართალიც იყოს :) სამოქალაქო ლაშქრობაში უფრო გამოდგება.

მაჯის საათი - 

რუკა - თუ სამოქმედო ადგილი უცნობია და შესწავლილი არ გაქვთ, სასურველია 1:50.000 ან 1:100.000 იანი რუკის თან წაღება.

კომპასი - სტანდარტული, ან მინი. სასურველია ბრენდირებული.

პირადი ჰიგიენის საგნები

 

პირსახოცი - 1 ცალი

საკვნეტელა, ან მაკრატელი - ფრჩხილების დასაჭრელად 

კბილის პასტა და ჯაგრისი - 1 ცალი

საპონი ხელის - 1-2 ცალი

საპარსი საშუალება - რასაც იყენებთ ის

ანტისეპტიკური ხელსახოცი - 1 შეკვრა

სველი ხელსახოცი - 2-3 შეკვრა

ტუალეტის რულონი - 2-3 ცალი

საკვები და წყალი

 

პირველი 3-4 დღის განმავლობაში, სანამ მომარაგება აეწყობა შეგიძლიათ წაიღოთ ეს მზა საკვები (ან თავად დააკომპლექტოთ ამდაგვარი მენიუ თქვენი გემოვნებით):

ხორცის კონსერვი "კულა" - 2-3 ცალი

ND -ს მზა საკვები - 2-3 ცალი

MRE - თუ გაქვთ: 1-2 ცალი გახსენით, შიგთავსი ამოყარეთ და აუცილებელი წაიღეთ

პური და კრეკერი - 

ჩურჩხელა -

ჩაის და ყავის პაკეტები - რამდენიმე 

წყალი - 2 ლიტრი პლასტმასის ბოთლებში

სამედიცინო პაკეტი

 

სტერილური და ელასტიური ბინტები -

ბამბა -

სტერილური საფენი -

ლეიკოპლასტირი - ფიქსაციისთვის

ლახტი - 1 ცალი

იოდი და ზეჟანგი -

ტკივილგამაყუჩებელი აბები - თქვენზე რომელიც მოქმედებს ისინი

სანტავიკი - 4-5 შეკვრა

ფლუცინარის მალამო - ეფექტურია კანის გაღიზიანების და "დაწვის" დროს

მწვანე მალამო - მწერების ნაკბენებზე წასასმელად

სიცხის დამწევი აბები - 

მოწამვლის საწინააღმდეგო საშუალება - მაგ. რეჰიდრონი

აქტიური ნახშირი - 50 აბი

წამლები რომლებსაც იყენებთ პირადად თქვენ - თვალის წვეთები და ა.შ.

რა უნდა გვქონდეს ტანზე

მოულოდნელად წარმოქმნილი სიტუაციის გამო შეიძლება მოგვიწიოს ზურგჩანთის მიტოვება, ამიტომ ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს რა გვექნება ტანზე (უნიფორმის ჯიბეებში და საბრძოლო ქამარზე). მაგ.: წყლის ფილტრი, საწვიმარი, სანთებელა, წამლები და პატარა მოცულობის მსგავსი აუცილებელი ნივთები უნიფორმის ჯიბეებში, ან ქამარზე უნდა იყონ.

რეკომენდაციები

🔼 აქ მოყვანილი სია მხოლოდ რეკომენდაციაა. შეგიძლიათ მოაკლოთ, ან დაამატოთ თქვენთვის საჭირო ნივთები. თუ რომელიმეს ვერ იშოვით, მისი მსგავსი გამოიყენეთ.

🔼 როცა ყველაფერს ჩაალაგებთ და მოირგებთ, შეამოწმეთ აღჭურვილობა ხმის გამოცემაზე, იხტუნავეთ და გაირბინეთ.

🔼 ყველა ის ნივთი რომელიც შეიძლება დასველდეს და გაშრობა დასჭირდეს, დამატებით იფუთება პარკში და ისე იდება ზურგჩანთაში.

🔼 ყველაზე აუცილებელი ნივთები უნდა იყოს ჯიბეებში, ტაქტიკურ ქამარზე, ან განტვირთის ჟილეტზე.

🔼 გახსოვდეთ რომ ბევრ ნივთს რამდენიმე გამოყენება შეიძლება მოეძებნოს და წასაღებად ასეთები შეარჩიეთ.

🔼 სასურველია თუ თან იქონიებთ მინ. 50 ლარს.

დამატებითი ვიდეო მასალა

რას გასცემენ ქვეითზე აშშ-ს არმიაში?

ბრიტანელი ქვეითის აღჭურვილობა

რა აღჭურვილობა გაიცემა ბრიტანელ ქვეითზე ცხელ წერტილში გადასროლის წინ

ბრიტანელი მსუბუქი-ქვეითის საბრძოლო კომპლექტაცია (გრაფიკული მასალა)